Catechumenen

Catechumenen (Κατηχούμενοι, lett. degenen die onderricht worden; van κατηχεῖν mondeling onderrichten; in het latijn catechumeni; de aanduiding audientes werd ook wel gebezigd, maar naderhand, waarschijnlijk omdat de manicheën de term auditor kenden, blijkbaar gemeden). De c. waren in de oude kerk degenen die geleidelijk in de christelijke leer ingewijd en voorbereid werden op het doopsel. Ze werden bij de woorddienst toegelaten, maar mochten bij de eigenlijke offerdienst niet aanwezig zijn. Tot de tijd van de massabekeringen in de 4e eeuw ontvingen de c. onderricht, waarna ze gedoopt werden, gewoonlijk op een zondag. Men kon toen het hele jaar door de doop ontvangen. Sedert de 4e eeuw werd de doop in de paasnacht toegediend.

Tijdens de vastentijd volgde een nadere voorbereiding van de c. die zouden worden gedoopt. Deze heetten φωτιζόμενοι (zij die verlicht worden) of competentes (die om opname verzoeken), te Rome wel electi (uitverkorenen; Siricius, Epistula 1,2). De c. die de doop wilden ontvangen moesten zich vóór de vasten aanmelden (namen dare), zie bv. Egeria, Peregrinatio 45,1: qui dat namen suum, ante diem quadragesimum dat et omnium nomina annotat presbyter. De competentes moesten door peter en meter voorgesteld worden. Tijdens de voorbereiding, een tijd van boete, vonden verschillende onderrichtingen, exorcismen en riten, zoals het ontvangen van het heilig zout (in het westen ook scrutinia) plaats. Aanvankelijk was het onderricht in de vastentijd gebaseerd op de H. Schrift. De verklaring van het geloofssymbool vond in Jeruzalem twee weken voor pasen plaats, te Rome waarschijnlijk op zondag voor pasen. Naargelang de kinderdoop in zwang kwam, nam het catechumenaat in betekenis af.

Gegevens betreffende de c. vindt men o.a. in de Kerkordening van Hippolytus, de Catecheses van Cyrillus van Jeruzalem en De catechizandis rudibus van Augustinus.


Lit. P. de Puniet (DAL 2, 2579-2621). B. Botte (RAC 3, 266-268). - F. Dölger, Der Exorzismus im altchristlichen Taufritual (Paderborn 1909). E. Schwarz, Bussstufen und Katechumenatsklassen (Strassburg 1911). B. Capelle, L'introduction du catéchuménat à Rome (Rech. de Théol. ancienne et médiévale 5, 1933, 129-154; op pp. 134-144 vindt men een kritische tekst van het over de c. handelend gedeelte van de Kerkordening van Hippolytus). G. Bardy, L'enseignement religieux aux premiers siècles (Rev. Apol. 66, 1938, 641-655; 67, 1938, 5-18). E. Dick, Das Pateninstitut im altchristlichen Katechumenat (Z.f. kirchl. Theol. 63, 1939, 1-49). [Bartelink]


Afkortingen Lijst van Namen