(Beschrijving van afgerond onderzoeksproject)
|
In de westerse cultuur zijn ideeën over emoties en sekse-verschillen nauw met elkaar verweven geraakt. De opzet van dit onderzoek was om deze relatie vanuit een historisch en genderperspectief te onderzoeken en te becommentariëren. Als basis van het onderzoek fungeerden de zogeheten spectatoriale geschriften uit de achttiende eeuw. Geschreven voor en door de verlichte voorhoede van de Nederlandse burgerij kunnen deze weekbladen, waarvan er zo'n zestig onderzocht zijn, in zekere zin als de voorlopers van onze moderne opiniebladen worden gezien. Ze vormden een prachtige bron om te laten zien hoe historische omstandigheden, tradities en sociale mechanismen van invloed zijn op de ideeën die mensen zich over hun eigen en andermans emotionele leven vormen. In het onderzoek werd gewerkt met het concept 'emotionele cultuur', gedefinieerd als het geheel van gevoelsregels, expressiecodes, emotie-woorden, idealen, theorieën en populaire overtuigingen die binnen een bepaalde groep of tijd van invloed zijn op de benoeming, beleving, uiting en kennis van emoties en gevoelens. Dit concept maakte het mogelijk verschillende soorten emoties en verschillende elementen uit het interpretatieve raamwerk van waaruit de Nederlandse spectator-schrijvers schreven, te analyseren en met elkaar in verband te brengen. Daarnaast werd gebruik gemaakt van het analytische concept 'sekse' (of gender) gedefinieerd als de betekenis en plaats die het sekse-verschil in een maatschappij of cultuur heeft. Met behulp hiervan werd het mogelijk te laten zien hoe veranderlijk het stereotype van 'de emotionele vrouw' is geweest. Bovendien kon ook de opkomst en ondergang van haar mannelijke tegenspeler uit de achttiende eeuw - 'de gevoelige man' - aan een verkennende analyse worden onderworpen. Verder maakte de analyse vanuit sekse-perspectief duidelijk dat de waardering van emoties op heel uiteenlopende manieren door sekse-stereotypen beïnvloed kan worden. De Nederlandse spectator-schrijvers publiceerden hun teksten met de bedoeling hun medeburgers te verlichten en het 'verval' van de Nederlandse maatschappij te keren. Deze hervormingoperatie resulteerde in een sterk gekleurd vertoog over emoties en over de wijze waarop verschillende groepen in de Nederlandse samenleving met hun emoties omgingen. In hun teksten kregen seksuele, sociale, religieuze, nationale en leeftijdsverschillen een grote verklarende kracht maar werden tegelijkertijd gepresenteerd als factoren van welke de veelal negatieve effecten door betere voorbeelden, opvoeding en controle verminderd zouden kunnen worden. In hun beschrijvingen van emoties bij andere naties, klassen en religieuze gezindheden speelden sekse-verschillen ondertussen een duidelijke rol. Rond 1770 begonnen de Nederlandse spectator-schrijvers zich plotseling op andere emotionele verschijnselen te richten dan voorheen, en werd de algehele toonzetting van hun teksten over emoties veel positiever. De oorzaken en gevolgen van deze verschuiving konden binnen het onderzoek in verband worden gebracht met een aantal bredere sociaal-culturele ontwikkelingen die zich op dat moment in heel West-Europa voordeden. Publicaties:
Spectators van hartstocht. Sekse en emotionele cultuur in de achttiende eeuw, Hilversum 1998
'Historicizing the gender of emotions: Changing perceptions in Dutch Enlightenment thought', in: Journal of Social History 34 (2000-2001), p.55-75.
'"Passies zijn als de winden". Natuur en cultuur in de emotietheorieën van de Verlichting', in: Psychologie en Maatschappij 24 (2000) p.122-136.
'Spectators van hartstocht. Sekse en emotionele cultuur in de achttiende eeuw', in: Historica 22 (1999) nr. 1, p.6-8.
'Het perpetuum mobile van de emotionele vrouw. Veranderende betekenissen van sekse en emoties ten tijde van de Verlichting', in: Tijdschrift voor Genderstudies 1 (1998) nr.4, p.14-26.
'Thermometers voor mannelijkheid en vrouwelijkheid. De betekenis van sekse in de spectatoriale geschriften', in: De Achttiende Eeuw 26 (1994) nr.1, p.41-62.
|