Sator arepo

Sator arepo, bekend letterkwadraat dat van boven links naar rechts of naar beneden ofwel van beneden rechts naar links of naar boven gelezen, steeds dezelfde woorden geeft:

Het oudste getuigenis op een graffito in Pompeji (dus vóór 79 nC) maakt afdoende duidelijk dat wij met een voorchristelijke formule te doen hebben. Misschien voortgekomen uit een geestige Spielerei, heeft dit kwadraat allerwegen als magisch palindroom met apotropaeïsch karakter gefungeerd: een dergelijke tekst kan een demon dwingen rechtsomkeert te maken. De formule komt voor op toverpapyri, amuletten en medaillons, naderhand ook in christelijke kringen (zelfs de hele middeleeuwen door), zoals begeleidende symbolen duidelijk maken.

Misschien had men in christelijke kring reeds vroeg opgemerkt dat in de 25 letters tweemaal de letters van pater noster + A en O vervat zijn (zoals Grosse in 1926 naar voren bracht) en geeft dit feit een verklaring voor de populariteit in latere tijd. Dit kan echter niet meer zijn dan een secundair gegeven zin bij een palindroom dat zeker niet van christelijke oorsprong is en waarvan ook joodse origine onwaarschijnlijk lijkt. Dat dit vierkant, dat in de magie zulk een grote rol heeft gespeeld, überhaupt een zin zou hebben lijkt niet aannemelijk. De talloze verklaringen stoten alle op bezwaren en missen vaste grond.

---

Lit. DAL 1, 1809-1816. - F. Grosse, Ein neuer Vorschlag zur Deutung der Sator-Formel (ARW 24, 1926, 165-169). F. J. Dölger, Ichthys 5 (Freiburg i. Er. 1940) 57-64. C. Wendel, Das Rotas-Quadrat in Pompeji (ZNW 40, 1941, 138-151). J. Carcopino, Études d'histoire chrétienne (Paris 1953) 9-91. D. Kuyper, Het magisch vierkant in Pompeji (z.p. 1958). [Bartelink]

---