Antonius de kluizenaar (251-356). A. was afkomstig uit Noord-Egypte en gaf op ongeveer 18-jarige leeftijd al zijn bezittingen aan de armen om zich aan een ascetisch leven te wijden. Ca. 285 trok hij zich terug in de woestijn en leefde 20 jaar lang als kluizenaar dicht bij de Nijl. Daar leidde hij een kolonie van kluizenaars, maar trok zich later verder terug in de eenzaamheid bij de Rode Zee. A. behoorde tot de eerste anachoreten; zijn verdienste is dat hij aan het groeiend verlangen naar een ascetische levensstaat concrete vorm heeft gegeven. Ook aan de bestrijding van het arianisme nam hij deel. Zijn brieven dicteerde hij in het koptisch; ze werden daarna in het grieks vertaald. Zeven brieven zijn waarschijnlijk echt (zie Hieronymus, De viris illustribus 88); volledig zijn ze slechts in latijnse vertaling bewaard. Echt is ook zeker de korte brief aan abt Theodorus en zijn monniken. Verschillende andere brieven, sermones en de z.g. Regel van de H. Antonius zijn onecht. Mystieke invloed blijkt in de as;.cetische opvattingen van A. nog niet aanwezig te zijn.
Athanasius vervaardigde kort na de dood van A. een levensbeschrijving, waarvan de historiciteit tegenwoordig algemeen aanvaard wordt. De invloed op de latere heiligenlevens is bijzonder groot geweest, zoals uit diverse studies over de vorm van griekse en romeinse heiligenlevens blijkt (bv. op de Vita Hilarionis van Hieronymus, de Vita Martini van Sulpicius Severus, de Vita Guthlaci, de Vita Pachomii, de Vita Hypatii van Callinicus). In het Westen was de Vita via een tweetal vertalingen reeds vroeg bekend (vgl. Augustinus, Confessiones 8,6,15): een anonieme en een iets latere van Euagrius van Antiochië.
De invloed van A. is groot geweest, ook in het Westen,
waar zich eveneens kluizenaars groepeerden
naar zijn voorbeeld. Hij is het geweest die het anachoretenleven
door het leven in gemeenschappen
van kluizenaars heeft vervangen, waaruit Pachomius
monniksgemeenschappen heeft gevormd. Over de
verering van A. in de middeleeuwen zie G. Korte,
Antonius der Einsiedler in Kuit, Kunst und Brauchtum
Westfalens, hrsg. von A. Klaus (Werl 1952).
Lit. Uitgave: MPG 26, 835-976 (Vita Antonii). MPG 40, 977-1060
(de zeven brieven). R. T. Meyer, St. Athanasius. The
Life of St. Antony (ACW 10; Westminster, Maryland 1950).
A. Wilmart, Une version inédite de la vie de St. Antoine
(RB 31, 1914, 163vv). J. List, Das Antoniusleben des hl.
Athanasius des Grossen (Athene 1930). - G. Garitte, Histoire
du texte imprimé de la vie grecque de St. Antoine (Brussel/
Rome 1942). L. Bouyer, La vie de St. Antoine (St.-Wandrille
1950). H. Hoppenbrouwers, La plus ancienne version latine
de la vie de St. Antoine par St. Athanase (Latinitas Christianorum
primaeva 14, Nijmegen 1960).
[Bartelink]