Circumcelliones, opstandige boeren, pachters en
dagloners in Noord-Afrika (vooral Numidië), in de
4e en 5e eeuw, die een fanatieke terreur uitoefenden.
Een religieus element voegde zich bij het sociale,
en zij kwamen in nauwe relatie met de
donatisten. De christenen noemden hen c. vanwege
de aanvallen op hun woningen (circum cellas).
Zelf noemden ze zich agonistici (soldaten van
Christus) en overal weerklonk hun strijdkreet Deo
laudes. Dikwijls pleegden ze zelfmoord of lieten
ze zich doden omwille van de glorie van het martyrium.
Eerst in het begin van de 5e eeuw nam hun
kracht af. De voornaamste bronnen zijn:
Optatus
van Mileve, De schismate Donatistarum 3,4 (MPL
11; CSEL 26); Philastrius, Diversarum haereseon
liber (MPL 12; CSEL 38): Augustinus, Contra
Gaudentium 1,28,32; Psalmus contra partem Donati.;
Contra epistulam Parmeniani: Contra Crescom
um.
Lit. M. von Nathusius, Zur Charakteristik der C. des 4.
und 5. Jh. in Afrika (Greifswald 1900). H. Leclercq, L'
Afrique chrétienne 1 (Paris 1904) 435-450. W. Frend, The
Donatist Church (Oxford 1952).
[Bartelink]