Legis actio, formele procedure uit het oude romeinse burgerlijke procesrecht (Romeinen, Recht) waarbij partijen hun zaak moesten bepleiten in vaste, door wet of gebruik voorgeschreven plechtige formules, soms ook door het verrichten van bepaalde symbolische handelingen. Reeds in de Wetten der twaalf tafelen was de La. bekend. Men onderscheidde vijf soorten. Het meest kwam de La. sacramento of per sacramentum voor, waarbij beide partijen op het einde van het geding in iure na en onder het uitspreken van de voorgeschreven formules een som gelds deponeerden (sacramentum) die na de uitspraak in het proces apud iudicem aan de winnaar werd teruggegeven, door de verliezer in de staatskas moest worden gestort. Deze vorm van La. werd toegepast in zaken betreffende eigendom en uit verbintenissen voortvloeiende aanspraken.
Andere gevallen, bv. kwesties over bepaalde soorten van contracten, vereisten de eenvoudiger La. per iudicis arbitrive postulationem (bij vordering van een rechter of scheidsrechter) of een La. per condictionem (bij aanzegging, nl. om over dertig dagen opnieuw voor de rechter te verschijnen en dan tot de keuze van een rechter te komen), waarbij geen sacramentum vereist was. Op de executie van het rechterlijke vonnis hadden betrekking de La. per manus iniectionem (bij handoplegging), die tegen de persoon, en de La. per pignoris capionem (bij pandneming), die tegen het bezit van de veroordeelde schuldenaar gericht was.
Sinds het einde van de 2e eeuw vC werd het proces
per legis actionem verdrongen door het veel minder
formalistische proces per formulas.
Lit. Gaius, Institutiones 4, 11-17. - E. Weiss (PRE 12, 1838-1848).
- H. Lévy-Bruhl, Recherches sur les actions de la loi
(Paris 1960). G. van den Bergh, Enkele vragen betreffende
de legis actio sacramento (Rede Nijmegen, Haarlem 1965).
M. Kaser, Das römische Zivilprozessrecht (München 1966)
24-106.
[A. J. Janssen]