Tumultus (letterlijk 'opschudding') duidde als technische
term de uitzonderingstoestand te Rome aan.
Wanneer een oorlog of oproer in Italië dreigde, kon
de senaat door een senatus consultum ultimum de
alarmtoestand afkondigen, wat meestal gepaard
ging met de verklaring: tumultum esse. De term
kwam vermoedelijk in zwang na de bezetting van
Rome door de Galliërs in 387 vC. T. is te vergelijken
met de staat van beleg en was steeds verbonden met
een iustitium, een stilleggen van de openbare zaken:
senaatszittingen en rechtspraak werden opgeschort,
het aerarium gesloten, alle legerverloven werden
ingetrokken, dienstplichtige burgers ingelijfd en
vrijgestelden opgeroepen voor een aanvullend legercorps
(tumultuarii milites). Ook vele bijzondere zaken
kwamen dan tot stilstand.