Kruis
Kruis (christelijk). De kruisdood, in het romeinse
rijk een servile supplicium, bleef tot in de eerste
helft van de 4e eeuw in gebruik. Door Christus'
kruisdood werd het k. voor de christenen een symbool
van de overwinning op dood en hel. Aanvankelijk
gebruikten zij dikwijls tekens als de letters T
en X of symbolen als het anker om het k. aan te
duiden. Sedert Constantijn
vond ook het Christusmonogram 
ingang. Door de (legendaire) terugvinding
van het k. van Christus te Jeruzalem door
keizerin Helena
ondervond de kruisverering een
grote impuls. Naar vele plaatsen werden relieken
van het k. gezonden en de pelgrimages naar het H.
Land kwamen op gang. Bestond bij de christenen
aanvankelijk reserve tegen het uitbeelden van de
kruisiging, zelfs in de tijd van Constantijn vindt
men nog weinig afbeeldingen van het k. Zeer dikwijls
treft men daarentegen dan het Christusmonogram
aan (gewoonlijk met Α en Ω en gevat in een
krans). Sedert het einde van de 4e eeuw vinden wij
tal van afbeeldingen van het k.: op monumenten, in
kerken, als privé-borstkruisjes. De eerste uitbeeldingen
van de kruisiging stammen uit de 5e eeuw.
Aanvankelijk treedt een verbinding met andere motieven
(verrijzenis en hemelvaart) op om aldus de
overwinning op de dood meer reliëf te geven. In de
voorstellingen van het k. hebben zich in de loop
van de tijd verschillende typen ontwikkeld, waarvan
de meest bekende zijn: crux decussata of Andreaskruis
(X); crux commissa of patibulata (T); crux
inmissa of capitata (
, latijns k.); crux quadrata (+,
grieks k.).
Lit. L. Bréhier, Les origines du crucifix (Paris 1905). O.
Casel, Mysterium des Kreuzes (Paderborn 1954). A. Grillmeier,
Der Logos am Kreuz (München 1956). F. J. Dölger,
Beiträge zur Geschichte des Kreuzzeichens (Jahrb. t. Ant.
u. Christent. 1, 1958, 5-19; 2, 1959, 15-29; 3, 1960, 5-16; 4,
1961, 5-17; 5, 1962, 5-22; 6, 1963, 7-34). P. Thoby, Histoire
du crucifix des origines au Concile de Trente (Nantes 1959).
E. Dinkler, Kreuzzeichen und Kreuz (Jahrb. f. Ant. u.
Christent. 5, 1962, 93-107). G. Q. Reijners, The Terminology
of the Holy Cross in Early Christian Literature (Nijmegen/
Utrecht 1965). P. Stockmeier, Theologie und Kuit des
Kreuzes bei Johannes Chrysostomos (Trier 1966). [Bartelink]