Sabbatjaar, naam van een instelling in Israel waarbij het zevende jaar gold als een periode van rust voor de bebouwbare akkergrond. De Wet van Mozes biedt de desbetreffende bepalingen in drie teksten, die elk een eigen aspect naar voren brengen. Ex 23, 10-11 legt de nadruk op het braak laten liggen van alle grond, ook van de olijvenplantages. en de wijngaarden; de opbrengst moet ten goede komen aan de misdeelden en de dieren des velds. Lv 25,1-7 gaat uit van de inbezitneming van Kanaän en telt van dat tijdstip af een zevende jaar van rust voor het land, terwijl mens en dier mogen eten wat de akker zonder bewerkt te zijn toch voortbrengt. Lv 25,18-22 voegt er de belofte aan toe dat de opbrengst in het zesde jaar het dubbele zal bedragen, zodat men onbezorgd het s. in acht kan nemen. Dt 15,1-11 geeft een aanvullende bepaling en zegt dat een kwijtschelding van schulden (hebreeuws s'mittaah) moet plaats hebben; behalve de buitenlander mag niemand tijdens het s. tot betaling gedwongen worden. Het gebod komt voort uit de overweging dat als er geen opbrengst is, er ook niet betaald kan worden. Degene die niet aan het s. gebonden is kan wel betalen. In een door Neh 10 overgeleverde oorkonde wordt het s. uitdrukkelijk als verplichting aanvaard. 1M6,49,53 toont dat men in de 2e eeuw vC het s. in acht nam.
Er is enige discussie ontstaan over de vraag of het s. samenvalt met het zevende jaar waarin degenen die zich wegens hun schulden in slavernij moesten verkopen werden vrijgelaten. Deze vrijlating (hebreeuws d'roor, in Lv 25,10 en Jo 61,2 voorkomend in verband met het jubeljaar, maar in Jr 34,8,15,17 gebruikt voor de vrijlating in het zevende jaar) zou dan een eigen cyclus hebben gehad, evenals iedere akker dat had, zodat er geen economische chaos in het hele land kon ontstaan. Volgens Wellhausen e.a. zou dan het s. als een vastgesteld jaar, telkens het zevende na de schepping vam de wereld, eerst van postexilische datum zijn. Er zijn echter geen duidelijke argumenten voor het verband tussen s. en vrijlating van slaven, behalve dat in beide gevallen het getal zeven in het geding is.
Na zes sabbatjaren volgde het jubeljaar, maar
terwijl het s. volgens de bronnen werkelijk in acht
genomen is, heeft het jubeljaar alleen betekenis gehad
als factor in de messiaanse verwachting.
Het is mogelijk dat niet-israelitische instellingen
mede van invloed zijn geweest op het s. Mesopotamische
teksten maken gewag van de behoefte om
grondbezit binnen de familie te houden en van periodieke
vrijstellingen van schulden bij koninklijk
decreet.
Lit. C. H. Gorden, Sabbatical Cycle or Seasonal Pattern (Or
22, 1953, 79-81). S. Safrai, The Practical Implementation of
the Sabbatical Year after the Destruction of the Second
Temple (Tarbiz 35, 1965/1966, 304-32.8; 36, 1966/1967, 1-21).
[Beek]