Sogdiana

kaartSogdiana (Σογδιανή) heette in de oudheid een gebied ten zuidoosten van het Aral-meer tussen de middenloop van de Oxus (Amoe Darja) en de middenloop van de Iaxartes (Syr Darja); thans beslaat het delen van de oude Sovjet-republieken Oezbekistan en Tadzjikistan. De iraanse bewoners heetten in het oudperzisch Sug(u)da, in het grieks Σόγδοι of Σογδιανοί. De hoofdplaats was Marakanda, het huidige Samarkand. In het oudperzische rijk vormde S. de 16e satrapie. Bij de verovering door Alexander de Grote (330-327 vC) had het welvarende gebied veel te lijden. Nadien maakte het eerst deel uit van het Seleuciden-rijk, vervolgens van ca. 240 tot 130 vC van het grieks-bactrische koninkrijk der Euthydemiden (Bactrië). In de eerste eeuwen nC waren delen van S. opgenomen in het indo-scythische rijk der Saken.

Door zijn centrale ligging speelde S. een belangrijke rol in het handelsverkeer tussen Zuidwest- en OostAzië. Zodoende verspreidden sogdische kolonisten zich over geheel Centraal-Azië en functioneerde hun taal, het oostiraanse sogdisch, daar enkele eeuwen als lingua franca. Zij is pas in het begin van de 20e eeuw bekend geworden door vondsten van handschriften, die boeddhistische, manicheïsche en christelijke teksten bevatten. Een sogdisch dialect, het jagnobi, wordt tegenwoordig nog gesproken in het dal van de Jagnob, een zijrivier van de Serawsjan.


Lit. K. Kretschmer (PRE 3A, 788-791). D. Mazzeo (EAA 7, 390-396; over de kunst). G. Frumkin, Archaeology in Soviet Central Asia (in B. Spuler ed., Handbuch der Orientalistik, 7. Abteilung. Kunst und Archäologie 3, 1, Leiden 1970). Over het sogdisch: R. Gauthiot/E. Benveniste, Essai de grammaire sogdienne 1-2 (Paris 1914-1929). E. Benveniste, Textes sogdiens (ib. 1940; met franse vertaling en commentaar). I. Gershevitch, A. Grammar of Manichean Sogdian (Oxford 1954). O. Hansen, Berliner sogdische Texte 1-2 (Berlin 1941; Wiesbaden 1955). B. Spuler ed., Handbuch der Orientalistik, 1. Abteilung. Der nahe und der mittlere Osten 4. Iranistik (Leiden 1955vv, ²1967vv). [Nuchelmans]


Kaart