Stenografie

Stenografie bestond al in de oudheid. De Grieken spraken van ταχυγραφία, ὀξυγραφία, σημεῖα of σημειογραφία, de Romeinen van notae; een stenograaf heette bij de Grieken ταχυγράφος, σημειογράφος of ὀξυγράφος, bij de Romeinen notarius. Uit de afkortingen die al vroeg gebezigd werden voor veel voorkomende woorden en lettergrepen ontstonden in de hellenistische tijd een of meer griekse s.-systemen, waarvan echter vóór de 2e eeuw nC geen zekere specimina bekend zijn. Veelal wordt aangenomen dat de griekse s. werd overgenomen door de Romeinen (door toedoen van de dichter Ennius, ca. 200 vC?) en geperfectioneerd door Cicero's secretaris Tiro, naar wie het latijnse s.-systeem notae Tironianae genoemd wordt (zie afb. 80); volgens sommigen was de latijnse s. echter een onafhankelijke creatie en zou zij zelfs de griekse s. tot model hebben gediend. De eerste redevoering waarvan bekend is dat ze stenografisch is opgenomen, is die van Cato minor in de senaat tegen Catilina in 63 vC. Het systeem van Tiro vond snel algemene verbreiding in de latijnse wereld (van keizer Titus is overgeleverd dat hij een geoefend stenograaf was) en bleef, na een heropbloei in de karolingische periode, in gebruik tot ca. 1000 nC. Ook de antieke griekse s. ontwikkelde zich tot een algemeen systeem; dit raakte in de 12e eeuw in onbruik.

tekens

Litt. W. Weinberger (PRE 11, 1217-1231 s.v. Kurzschrift). V. Gardthausen, Griechische Paläographie 22 (Leipzig 1913) 270-284. - E. Chatelain, Introduction à la lecture des notes tironiennes (Paris 1900). A. Mentz. Geschichte und Systeme der griechischen Tachygraphie (Berlin 1907). A. Mentz, Antike S. (München 1927). H. J. Milne, Greek Shorthand Manuals, Syllabary and Commentary (London 1934). A. Mentz, Die tironischen Noten. Eine Geschichte der römischen Kurzschrift (Archiv für Urkundenforschung 16, 1939, 287-384; 17, 1941, 155-303; herdrukt als boek Berlin 1944). Id., Ein Schülerheft mit altgriechischer Kurzschrift (Bayreuth 1940). H. Boge, Griechische Tachygraphie und Tirenische Noten. Ein Handbuch der antiken und mittelalterlichen Schnellschrift (Berlin 1973). [Nuchelmans]

Register