Euhemerus

Euhemerus (Εὐήμερος) van Messene (ca. 340-ca. 260), griekse auteur van een utopische avonturenroman Ἱερὰ ἀναγραφή (Gewijde kroniek), die grote invloed heeft gehad op de theologische opvattingen van de volgende eeuwen. De schrijver vertelt hoe hij vanuit Arabië verzeild geraakte op het eiland Panchaia in de Indische Oceaan en daar in een tempel van Zeus op een gouden zuil een inscriptie vond, waarop bij wijze van voorbeeld voor de bevolking de roemrijke daden van de eerste koningen van Panchaia, Uranus, Cronus en Zeus, beschreven stonden. Hieruit concludeerde E. dat Uranus, Cronus en Zeus oorspronkelijk geen goden waren, maar bijzonder verdienstelijke sterfelijke vorsten, die na hun dood door hun onderdanen vergoddelijkt waren; als echte goden kunnen volgens E. slechts de gepersonifieerde natuurkrachten gelden. Tevens gaf hij een beschrijving van de ideale samenleving op Panchaia.

E.' opvattingen lokten scherpe kritiek uit; hij werd tot de 'atheoi' gerekend. Hoewel zijn werk maar een schakel vormt in een lange reeks van pogingen om het ontstaan van de godsdienst rationeel te verklaren, wordt deze rationeel-historische verklaringswijze sindsdien gewoonlijk euhemerisme genoemd. Het is niet uitgesloten dat tijdgenoten zowel als nageslacht de ware bedoelingen van E. hebben miskend en dat zijn denkbeelden eerder beschouwd moeten worden als een poging om voor de Grieken een aanvaardbare motivering van de hellenistische vorstencultus te geven. Ennius vertaalde het geschrift van E. in het latijn; op deze vertaling gaan de citaten uit E. bij Varro en de latijnse kerkvaders, met name bij Lactantius, terug.


Lit. Fragmenten bij F. Jacoby, Die Fragmente der griechischen Historiker 1 (Berlin 1923 = Leiden 1957) nr. 63. G. Vallauri, Euemero di Messene. Testimonianze e frammenti (Turijn 1956). - F. Jacoby (PRE 6, 952-972). K. Thraede (RAC 6, 877-890). M. Nilsson, Geschichte der griechischen Religion 2² (München 1961) 283-289. - H. van der Meer, E. van Messene (Diss. Amsterdam 1949; met nederlandse vertaling der fragmenten). J. Schippers, De ontwikkeling der euhemeristische godencritiek in de christelijke latijnse literatuur (Diss. Utrecht, Groningen 1952). G. Vallauri, Origine e diffusione dell'euemerismo nel pensiero classico (Turijn 1960). [Nuchelmans]


Lijst van Auteurs