Penaten

een v.d.PenatenPenaten (latijn: de Penates, traditioneel in verband gebracht met penus (mondvoorraad), ook met penitus, penetrare, het voorzetsel penes en zelfs met potestas), bij de Romeinen oorspronkelijk de beschermgoden van de voorraden en de voorraadkamers van elke woning. Als huis- en haardgoden in het algemeen werden zij o.a. in het atrium vereerd samen met de Laren, de genius van de pater familias en Vesta. Regelmatig werd aan de Penaten een deel van de dagelijkse familiemaaltijd geofferd, waarbij etenswaar in de haardvlam werd geworpen. Bijzondere offers vonden plaats ter gelegenheid van familiefeesten en op bepaalde dagen van het jaar. Ook de romeinse staat als zodanig had zijn Penaten. Zij waren volgens de legende door Aeneas uit Troje meegebracht naar Lavinium, waar de romeinse ambtenaren hun in de plaatselijke tempel een offer brachten bij hun ambtsaanvaarding resp. -neerlegging of bij hun vertrek naar de provincie. De staatscultus van de di Penates publici te Rome zelf dateert waarschijnlijk van ca. 250 vC; zij hadden er een eigen tempeltje op de Velia. Over hun verering in de Vestatempel aldaar en over hun verhouding tot Vesta in het algemeen bestaat verschil van mening. Onder Augustus, die in zijn paleis een altaar voor de staatsp. had laten oprichten, werd de Palatijn het centrum van de nationale eredienst. De iconografie van de huispenaten is niet duidelijk bepaald. Zij werden weergegeven door kieine geboetseerde of bronzen godenbeeldjes in de Larenkapelletjes of werden op de wanden van het atrium geschilderd (Pompeji). De staatsp. werden voorgesteld als twee zittende en lansdragende jongelingen en werden van oudsher vereenzelvigd met de Dioscuren.


Lit. G. Wissowa (Roscher 3, 1879-1898). St. Weinstock (PRE 19, 417-457). M. Floriani Squarciapino (EAA 6, 23). G. Piccaluga, Penates Moesiae Lares (Studi e Materiali di Storia delle Religioni 32, 1961, 81-97). C. Peyre, Castor et Pollux et les Pénates pendant la période républicaine (Mélanges d'Archéologie et d'Histoire de l'École Française de Rome 74, 1962, 433-462). G. Radke, Die Götter Altitaliens (Münster 1965) 247-252. A. Alföldi, Die Penaten, Aeneas und Latinus. Eine archäologisch-historische Untersuchung über das Schwurgold und die nummi quadrigati (Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Römische Abteilung 78, 1971, 1-57). [van Uytfanghe]


Register