Pneumatomachi (Πνευματομάχοι, 'bestrijders van
de Heilige Geest'; Macedonius),
aanduiding van
degenen, voornamelijk arianen van verschillende
richtingen uit de latere 4e eeuw, die de godheid van
de Heilige Geest loochenden. Toen ca. 360 in Egypte
een beweging aanhang vond die leerde dat de Geest
slechts een schepsel was, van de engelem alleen in
graad verschillend, richtte
Athanasius hiertegen 4
leerbrieven aan Serapion van Thmuis. Een
groep arianen, beïnvloed door
Eustathius van
Sebaste, verklaarde dat de Heilige Geest niet meer
dan een 'dienaar' was, gelijkend op de engelen. Sedert
373 sprak deze 'leider van de heresie van de p.',
zoals Basilius
van Cesarea hem in brief 263 noemt,
zijn opvattingen hierover duidelijk uit. In 375 kantte
Basilius zich in zijn verhandeling De spiritu sancto
tegen alle richtingen onder de arianen die de godheid
van de Heilige Geest in enigerlei wijze afbreuk
deden, vanaf de meest fervente eunomianen
(Eunomius)
tot de aanhangers van een homoeo-ousianisme
(homo-ousios) dat zeer dicht bij de
orthodoxie stond.
Lit. Uitgave met vertaling en inleiding: B. Pruche, Basile de
Césarée, Traité du Saint-Esprit (SC 17 bis, Paris 1968). P.
Meinhold (PRE 21, 1066-1101). H. Dörries, De spiritu
sancto. Der Beitrag des Basilius zum Abschluss des trinitarischen
Dogmas (Abhandlungen der Göttinger Akad. Wiss.,
Philologisch-historische Klasse 3, 39, Göttingen 1956). W.-D.
Hauschild, Die Pneumatomachen. Eine Untersuchung zur
Dogmengeschichte des vierten Jahrhunderts (Hamburg 1967).
[Bartelink]